8 Grootste Planeten Van Ons Zonnestelsel

Mercurius is de kleinste planeet van het zonnestelsel en die het dichtst bij de zon staat. Met een diameter van 4.879 kilometer is hij ruim twee keer zo klein als de aarde, maar slechts iets groter dan onze maan. Toch is Mercurius geen onbelangrijke planeet: zijn ijzeren kern is naar verhouding de grootste van alle planeten en beslaat circa 85 procent van het totale volume van de planeet. Ter vergelijking: de kern van de aarde neemt maar 17 procent in. Die disproportioneel grote kern is vermoedelijk het gevolg van een enorme botsing vroeg in de geschiedenis van het zonnestelsel, waarbij Mercurius zijn buitenste rotslagen verloor.

Vanwege het ontbreken van een echte atmosfeer kent Mercurius de extremiste temperatuurschommelingen van alle planeten: overdag kan het oplopen tot 430 graden Celsius, 's nachts zakt de thermometer naar -170 graden. Dat is een dagelijks temperatuurverschil van 600 graden. Venus is heter door haar broeikaseffect, maar de extremen zijn er milder. Een dag op Mercurius duurt 59 aardse dagen, een jaar 88. Dat betekent dat de zon af en toe terugdraait aan de hemel van Mercurius: vlak bij het perihelium gaat de planeet zo snel dat de zon tijdelijk in omgekeerde richting over de hemel beweegt, aldus metingen van de NASA-sonde MESSENGER die de planeet van 2011 tot 2015 bestudeerde.

Ondanks zijn nabijheid tot de zon heeft MESSENGER in 2012 ijs aangetroffen in permanente schaduwkraters bij de polen. Die kraters zijn nooit blootgesteld aan direct zonlicht. Het ijs is vermoedelijk afkomstig van kometen of planetoïden die in de loop van miljarden jaren op Mercurius insloegen.

Mars is de vierde planeet vanaf de zon en qua diameter ongeveer de helft van de aarde. Zijn oppervlak is qua totale oppervlakte vergelijkbaar met al het landoppervlak op aarde. Dat maakt Mars eerder een kleine dan een middelgrote planeet, maar wat hij mist in omvang, maakt hij goed met spectaculaire geologie. Olympus Mons is de grootste vulkaan van het gehele zonnestelsel: 21 kilometer hoog en 600 kilometer breed aan de basis. Ter vergelijking: de Mount Everest is 8,8 kilometer hoog. Als iemand bovenop Olympus Mons zou staan, zou de horizon zo ver weg zijn dat de flanken van de vulkaan achter de bolronde horizon verdwijnen. De vulkaan is zo breed dat je hem niet in één blik kunt overzien.

Mars dankt zijn rode kleur aan roestend ijzer in de bodem. De roest is niet het resultaat van waterinwerking maar van directe oxidatie door zuurstof in de atmosfeer, die voor 95 procent uit koolstofdioxide bestaat. De atmosfeer is zo ijl dat de luchtdruk op het oppervlak minder dan één procent van die op aarde bedraagt. Toch waaien er soms planeetomvattende stofstormen die maandenlang kunnen duren en het oppervlak volledig aan het zicht onttrekken. Zulke stormen bedreigden meermaals de NASA-rovers die op Mars rijden, doordat het stof de zonnepanelen bedekt.

Mars heeft twee kleine, aardappelvormige maantjes: Phobos en Deimos. Phobos beweegt zo snel en zo dicht bij Mars dat hij in minder dan een Marsdag (24 uur en 39 minuten) twee keer om de planeet draait en dus in het westen opkomt en in het oosten ondergaat. Bovendien nadert Phobos Mars met circa twee centimeter per jaar. Over vijftig miljoen jaar botst hij op de planeet, of hij desintegreert in een ring.

Venus is de zesde grootste planeet van het zonnestelsel en nagenoeg een tweeling van de aarde in grootte: haar diameter van 12.104 kilometer is slechts 638 kilometer kleiner. Toch lijkt ze in werkelijkheid zo weinig op de aarde dat ze ook wel de 'verschrikkelijke planeet' wordt genoemd. De atmosfeer bestaat voor 96 procent uit koolstofdioxide en veroorzaakt een broeikaseffect dat de oppervlaktetemperatuur op gemiddeld 462 graden Celsius brengt, heet genoeg om lood te laten smelten. De atmosferische druk aan het oppervlak is 92 keer zo hoog als op aarde, vergelijkbaar met de druk op 900 meter zeediepte. Russische Venera-sondes die op Venus landden werden door de extreme omstandigheden in gemiddeld minder dan twee uur volledig vernietigd.

Venus heeft de traagste rotatie van alle planeten. Eén dag op Venus duurt 243 aardse dagen, terwijl een jaar er maar 225 duurt. Een etmaal is er dus langer dan een jaar, iets wat in het hele zonnestelsel alleen bij Venus voorkomt. Bovendien draait Venus in de tegenovergestelde richting van de meeste andere planeten: de zon komt er op in het westen en gaat onder in het oosten. Hoe Venus aan die retrograde rotatie is gekomen, is nog niet definitief verklaard. Een botsing met een groot object vroeg in de planeetgeschiedenis, of een complex wisselspel van getijdenkrachten en atmosferische stroming zijn de voornaamste kandidaten.

Venus is het helderste punt aan de aardse sterrenhemel na de zon en de maan. Die helderheid komt van het dichte wolkendek van zwavelzuur dat alle zonnestraling reflecteert. Tegelijk zorgt dat wolkendek ervoor dat we het oppervlak nooit rechtstreeks kunnen fotograferen: NASA's Magellan-sonde bracht het tussen 1990 en 1994 in kaart met radarstraling.

De aarde staat op plek vijf van grootste planeten in ons zonnestelsel en is de grootste van de vier rotsplaneten. Haar diameter van 12.756 kilometer maakt haar minuscuul in vergelijking met de gasreuzen, maar groot genoeg voor een geologisch actieve wereld met platentektoniek, vulkanisme, vloeibaar water en leven. Terwijl Jupiter meer dan 1.300 aardbollen kan bevatten, past de zon er 1,3 miljoen van in. De verhoudingen in het zonnestelsel zijn moeilijk voorstelbaar, maar de aarde zelf is al indrukwekkend genoeg: haar diameter is tweemaal die van Mars en ruim 2,5 keer die van Mercurius.

Wat de aarde uniek maakt in het zonnestelsel is niet haar grootte maar haar combinatie van omstandigheden. Vloeibaar water aan het oppervlak, een stabiele atmosfeer met de juiste mix van gassen, een magnetisch veld dat de planeet beschermt tegen de schadelijkste zonnestraling, en een enorme maan die de rotatietilt van de aardas stabiliseert. Die stabiliteit maakt de seizoenen voorspelbaar en het klimaat langdurig leefbaar. Zonder de maan zou de aardashoek chaotisch schommelen, waardoor het klimaat er volledig anders uit zou zien.

De aardatmosfeer bestaat voor 78 procent uit stikstof en 21 procent uit zuurstof. Die relatief grote hoeveelheid zuurstof is het rechtstreekse gevolg van miljarden jaren fotosynthese door bacteriën en planten. Op Venus en Mars, vergelijkbare rotsplaneten, bestaat de atmosfeer voor meer dan 95 procent uit koolstofdioxide. Het is de biosfeer die onze atmosfeer fundamenteel anders heeft gemaakt.

Neptunus is de verste planeet van het zonnestelsel en de vierde grootste in diameter. In gewicht is hij zwaarder dan zijn iets grotere buur Uranus, ondanks de kleinere omvang: hij is 17,2 keer zo zwaar als de aarde, Uranus 14 keer. Dat verschil in dichtheid weerspiegelt een andere interne samenstelling. Neptunus is een ijsreus, een categorie waarvoor de naam enigszins misleidend is: het 'ijs' bestaat niet uit bevroren water maar uit een mengsel van water, methaan en ammoniak onder extreme druk, dat zich als een dik, warm plasma gedraagt, heter dan het oppervlak van de zon.

Wat Neptunus het meest opvallend maakt, zijn zijn winden. Met gemeten snelheden tot 2.100 kilometer per uur zijn het de krachtigste in het zonnestelsel. Ter vergelijking: de sterkste tropische cyclonen op aarde halen 300 kilometer per uur. Hoe een planeet die amper zonlicht ontvangt zulke stormkracht opwekt, heeft wetenschappers lang voor raadsels gesteld. De warmte-uitstraling van het planeetinnere speelt waarschijnlijk een rol. Neptunus straalt circa 2,6 keer meer energie uit dan hij van de zon ontvangt.

Neptunus was de eerste planeet waarvan het bestaan al werd berekend voordat iemand hem had gezien. De Franse wiskundige Urbain Le Verrier voorspelde in 1846 zijn positie op basis van onverklaarbare verstoringen in de baan van Uranus. Johann Galle richtte zijn telescoop op de berekende plek en vond Neptunus op minder dan één booggraad van de voorspelde positie. Het was een triomf van de wiskunde. De maan Triton, ontdekt al zeventien dagen later, draait als enige grote maan van het zonnestelsel in de verkeerde richting om zijn planeet. Dat is een sterke aanwijzing dat hij ooit een los dwergplanetensysteem uit de Kuipergordel was dat door Neptunus werd ingevangen.

Uranus is de op twee na grootste planeet en tegelijk de meest eigenzinnige in zijn beweging. Zijn rotatieas ligt bijna volledig op zijn kant, met een helling van 97,77 graden. Alle andere planeten draaien min of meer rechtop om hun as. Uranus rolt als een bal langs zijn baan om de zon. Het gevolg zijn extreme seizoenen: gedurende één kwart van zijn 84-jarige jaar schijnt de zon continu op de noordpool, terwijl de zuidpool in volledige duisternis is. Een poolwinter op Uranus duurt 21 aardse jaren. De meest waarschijnlijke verklaring is een gigantische botsing met een groot hemellichaam vroeg in de planeetgeschiedenis, die Uranus letterlijk op zijn kant wierp. Bovendien zijn er aanwijzingen dat niet één maar twee botsingen voor de extreem gekantelde as verantwoordelijk zijn.

Uranus is een ijsreus en heeft een cyaan tot lichtblauwe kleur door methaan in de atmosfeer, dat het rode zonlicht absorbeert en blauw terugkaatst. Hij is lichter blauw dan Neptunus, zijn naaste verwant. Onderzoekers van het Amerikaanse onderzoekscentrum NOIRLab ontdekten in 2022 dat dit verschil wordt veroorzaakt door een dikkere mistlaag rond Uranus die zijn kleur verdunt. De atmosfeer bestaat voor circa 82 procent uit waterstof, 15 procent helium en 2,3 procent methaan. Met een gemeten minimumtemperatuur van -224 graden Celsius heeft Uranus de koudste atmosfeer van alle planeten, nog kouder dan Neptunus dat verder van de zon staat.

Uranus was de eerste planeet die na de uitvinding van de telescoop werd ontdekt. William Herschel zag hem op 13 maart 1781, maar nam hem aanvankelijk voor een komeet. Later bleek het een planeet. Herschel wilde hem 'Georgium Sidus' noemen, naar de Engelse koning George III. Pas in 1850 werd de naam Uranus officieel aanvaard. Tot op heden heeft slechts één ruimtevaartuig Uranus bezocht: Voyager 2 in 1986. NASA bereidt momenteel een nieuwe orbitermissie voor.

Saturnus is de tweede grootste planeet en het meest herkenbare object van het zonnestelsel, dankzij zijn uitgebreide ringenstelsel. De ringen bestaan uit miljarden brokken ijs en gesteente, van de grootte van een suikerkorrel tot die van een meerstorenhuis, die in een dunne schijf om de planeet cirkelen. Die schijf is tot 280.000 kilometer breed maar gemiddeld slechts 20 meter dik, wat hem qua verhoudingen dunner maakt dan een vel aluminiumfolie ten opzichte van zijn middellijn. De ringen zijn niet altijd even zichtbaar: omdat het vlak van de ringen elke 15 jaar rechtstreeks naar de aarde is gericht, lijken ze tijdelijk te verdwijnen.

Saturnus heeft meer manen dan welke andere planeet ook. Per 2026 telt de IAU 274 manen en maantjes, waarvan Titan verreweg de grootste is: met een diameter van 5.150 kilometer is hij groter dan de planeet Mercurius en heeft hij de enige substantiële atmosfeer van alle manen in het zonnestelsel. De NASA-Huygens-sonde landde in 2005 op Titan en ontdekte meren en rivieren van vloeibaar methaan. Enceladus, een andere maan van Saturnus, spuit waterijs de ruimte in via ijsvulkanen aan de zuidpool. Onder het ijs verbergt hij vermoedelijk een vloeibare oceaan, een van de meest kansrijke plekken voor leven buiten de aarde.

Saturnus is de minst dichte planeet van het zonnestelsel: met een gemiddelde dichtheid van 0,69 gram per kubieke centimeter is hij lichter dan water. Als er een oceaan groot genoeg bestond, zou Saturnus erin drijven. Die lage dichtheid is een gevolg van zijn samenstelling: net als Jupiter bestaat hij voornamelijk uit waterstof en helium zonder hard oppervlak. In de kern bevindt zich vermoedelijk een rotsachtige brok van 10 tot 20 aardmassa's, omgeven door metallisch waterstof en een dikke atmosfeer.

Jupiter is de grootste planeet van het zonnestelsel en zo dominant in massa dat zijn middelpunt van zwaartekracht met de zon buiten het zonneoppervlak ligt. Alle andere planeten samen halen niet eens de helft van Jupiters massa. In het zonnestelsel is hij na de zon de tweede grootste massa. Zijn diameter van bijna 140.000 kilometer is elf keer die van de aarde. Als de aarde zo groot is als een druif, is Jupiter zo groot als een basketbal. Er passen meer dan 1.300 aardbollen in hem. Toch is zijn dichtheid opvallend laag: hij bestaat voornamelijk uit waterstof en helium, net als de zon, en heeft geen vast oppervlak. Wie naar beneden zou zakken door zijn atmosfeer, zou steeds dichter wordend gas tegenkomen, dat geleidelijk overgaat in vloeibaar metallisch waterstof diep in het binnenste.

Jupiters meest iconische kenmerk is de Grote Rode Vlek, een anticyclonische storm die al meer dan 300 jaar actief is en ooit twee keer zo groot was als de aarde. Metingen van ruimtesonde Juno, die Jupiter sinds 2016 bestudeert, laten zien dat de storm de afgelopen decennia is gekrompen maar ook dieper reikt dan gedacht: de wortels van de vlek reiken honderden kilometers diep in de atmosfeer. De snelste windstromen op Jupiter bewegen met 600 kilometer per uur. Jupiter is ook de snelst roterende planeet: een dag duurt er minder dan tien uur, waardoor de planeet zichtbaar afgeplat is aan de polen.

Jupiter heeft een bijzondere rol in het zonnestelsel gespeeld. Door zijn enorme massa heeft hij in de vroege geschiedenis van het zonnestelsel asteroïden en kometen ingevangen of afgebogen, waardoor de binnenste planeten minder inslagen kregen dan ze anders zouden hebben gehad. Toch heeft hij ook asteroïden de kant van de aarde op gestuurd. Netto heeft Jupiter de impact-frequentie op aarde waarschijnlijk eerder verminderd, al is het exacte effect nog onderwerp van wetenschappelijk debat. In 1994 keken astronomen voor het eerst rechtstreeks toe bij een catastrofale botsing: 21 fragmenten van komeet Shoemaker-Levy 9 sloegen in op Jupiters zuidelijk halfrond met gezamenlijk honderdduizenden megatons explosiefkracht.