12 Grootste Sterrenstelsels In Het Heelal
Sterrenstelsels zijn de bouwstenen van het heelal. Elke verzameling sterren, gas, stof en donkere materie die door de eigen zwaartekracht bij elkaar wordt gehouden, vormt een stelsel. Sommige zijn bescheiden: dwergstelsels met slechts enkele miljoenen sterren. Andere zijn zo groot dat het licht er miljoenen jaren over doet om van de ene rand naar de andere te reizen.
De grootte van een sterrenstelsel meten is lastiger dan het klinkt. Sterrenstelsels hebben geen harde grens. De sterdichtheid neemt geleidelijk af naarmate je verder van het centrum komt, als een mist die langzaam oplost. Astronomen hanteren meestal de zogenaamde isofotale diameter: de afstand tot waar de oppervlaktehelderheid onder een bepaalde drempel zakt. Maar sommige stelsels hebben radiolobben of halo's die veel verder reiken dan hun sterren. In dit overzicht rangschikken we op totale diameter, inclusief die uitgestrekte structuren, op basis van data uit de NASA/IPAC Extragalactic Database en peer-reviewed publicaties. De telescopen en ruimteschepen waarmee deze waarnemingen worden gedaan, van Hubble tot de James Webb-ruimtetelescoop, hebben ons beeld van sterrenstelsels de afgelopen decennia fundamenteel veranderd.
Wat opvalt: de allergrootste stelsels zijn bijna altijd elliptisch, niet spiraalvormig zoals onze Melkweg. Ze zijn het eindresultaat van talloze botsingen en fusies. Elk groot sterrenstelsel heeft in zijn centrum een superzwaar zwart gat dat meegroeide met het stelsel, een verband dat astronomen de M-sigma-relatie noemen.
Andromedasterrenstelsel
Het Andromedasterrenstelsel, ook bekend als M31, is het dichtstbijzijnde grote sterrenstelsel en met het blote oog zichtbaar als een vaag lichtstreepje in het sterrenbeeld Andromeda. Met een diameter van zo'n 220.000 lichtjaar is het ongeveer dubbel zo breed als de Melkweg en bevat het naar schatting een biljoen sterren.
Andromeda nadert de Melkweg met een snelheid van 110 kilometer per seconde. Over zo'n 4,5 miljard jaar zullen beide stelsels samensmelten tot een enorm elliptisch sterrenstelsel dat astronomen alvast 'Milkomeda' hebben gedoopt. Die botsing zal geen planeten vernietigen, want de afstanden tussen individuele sterren zijn zo groot dat ze vrijwel nooit op elkaar zullen botsen. Wat wel verandert is de vorm: de sierlijke spiraalstructuur van beide stelsels zal worden uitgewist.
In het centrum van Andromeda bevindt zich een superzwaar zwart gat van zo'n 140 miljoen zonsmassa's, ruim dertig keer zwaarder dan Sagittarius A* in onze Melkweg. Hubble heeft een opmerkelijke dubbele kern ontdekt in het centrum, wat suggereert dat Andromeda ooit een kleiner sterrenstelsel heeft opgeslokt waarvan de kern nog niet volledig is verteerd.
💡 Wist je dat? Het Andromedasterrenstelsel is het verste object dat je met het blote oog kunt zien. Het licht dat je vanavond waarneemt, begon 2,5 miljoen jaar geleden aan zijn reis, toen op aarde de eerste Homo habilis nog stenen werktuigen aan het maken was.
UGC 2885 (Rubin's Galaxy)
UGC 2885 is een monsterlijk spiraalsterrenstelsel in het sterrenbeeld Perseus, 2,5 keer breder dan de Melkweg en met tien keer zoveel sterren. Astronomen noemen het informeel 'Rubin's Galaxy', naar de Amerikaanse astronome Vera Rubin die het stelsel in de jaren zeventig bestudeerde en daarbij bewijs vond voor het bestaan van donkere materie.
Wat UGC 2885 bijzonder maakt is zijn kalmte. Ondanks zijn enorme omvang is het stelsel geen product van gewelddadige fusies. Het lijkt miljarden jaren lang langzaam en gestaag waterstof uit zijn omgeving te hebben aangetrokken, waarmee het op een kalme manier nieuwe sterren vormde. Astronomen beschrijven het als een 'grote vriendelijke reus'.
De James Webb-ruimtetelescoop en Hubble worden beiden ingezet om het mysterie van UGC 2885 te ontrafelen. Hoe kan een spiraalsterrenstelsel zo groot worden zonder dat fusies de spiraalstructuur verstoren? Het antwoord zou fundamentele inzichten kunnen opleveren over de rol van donkere materie in de groei van sterrenstelsels.
💡 Wist je dat? Vera Rubin ontdekte dat sterren aan de rand van UGC 2885 even snel draaiden als sterren dichter bij het centrum. Dat kon niet kloppen met alleen de zichtbare massa. Haar conclusie: er moet een onzichtbare vorm van materie zijn die het stelsel bij elkaar houdt. Die observatie was een van de eerste harde aanwijzingen voor donkere materie.
NGC 6872
NGC 6872 is het grootste spiraalsterrenstelsel dat astronomen kennen, met spiraaluitlopers die zich uitstrekken over meer dan 522.000 lichtjaar. Dat is vijf keer de breedte van de Melkweg. Het stelsel bevindt zich in het sterrenbeeld Pauw aan de zuidelijke sterrenhemel.
De extreme omvang is geen natuurlijk gegeven maar het gevolg van een kosmische aanrijding. Het kleine sterrenstelsel IC 4970 botst op dit moment met NGC 6872 en trekt de spiraalstructuur letterlijk uit elkaar. De interactie strekt de spiraalarmen uit als toffee, waardoor het stelsel een abnormaal langgerekte vorm heeft gekregen.
Die botsing vernietigt het stelsel niet, maar transformeert het. In de uitgetrokken armen zijn intense golven van stervorming waargenomen: de botsing perst gaswolken samen en triggert de geboorte van miljoenen nieuwe sterren. Over enkele honderden miljoenen jaren zullen NGC 6872 en IC 4970 volledig versmelten tot een nieuw, waarschijnlijk elliptisch sterrenstelsel.
💡 Wist je dat? Astronomen ontdekten met de GALEX-ultraviolettelescoop van NASA dat aan het uiteinde van een van NGC 6872's spiraalarmen een compleet nieuw dwergsterrenstelsel aan het vormen is, als een druppel die van een draaiende paraplu af vliegt.
ESO 306-17
ESO 306-17 is een van de eenzaamste sterrenstelsels die astronomen kennen. Het enorme elliptische stelsel zweeft in een bijna lege regio van de ruimte, omgeven door vrijwel geen nabije buurstelsels. Dat is uitzonderlijk, want de meeste grote sterrenstelsels bevinden zich in drukke clusters.
De verklaring is grimmig: ESO 306-17 heeft zijn buren opgegeten. Het is een zogenaamde fossielgroep, het eindresultaat van een heel cluster van sterrenstelsels dat in de loop van miljarden jaren tot één kolossaal stelsel is samengesmolten. De kleinere satellietstelstels zijn stuk voor stuk opgeslokt, inclusief hun sterren, gas en zwarte gaten.
Hubble-opnames tonen een gladde, gelijkmatige lichtverdeling met slechts subtiele rimpelingen, de laatste echo's van lang geleden verteerde stelsels. Met een diameter van naar schatting een miljoen lichtjaar is ESO 306-17 tien keer zo breed als de Melkweg. Het is een kosmisch kerkhof in de vorm van een sterrenstelsel.
💡 Wist je dat? Hubble fotografeerde ESO 306-17 als onderdeel van een programma om fossielgroepen te bestuderen. Het beeld toont op de achtergrond honderden veel kleinere, veel verder weg gelegen sterrenstelsels, die het isolement van ESO 306-17 nog eens benadrukken.
NGC 4889
NGC 4889 is het dominante sterrenstelsel in het Coma-cluster, een van de rijkste sterrenstelselverzamelingen in ons deel van het heelal. Met een uitgebreide halo meegerekend strekt het stelsel zich uit over meer dan een miljoen lichtjaar. In het centrum schuilt een ultramassief zwart gat van naar schatting 21 miljard zonsmassa's, een van de zwaarste die we kennen.
Het stelsel is een schoolvoorbeeld van een cD-sterrenstelsel: een supergroot elliptisch stelsel met een uitgestrekte envelop van sterren die geleidelijk overgaat in het intergalactische medium van het cluster. Die envelop is het overblijfsel van tientallen kleinere stelsels die NGC 4889 in de loop van zijn bestaan heeft opgeslokt.
Ondanks zijn massa is NGC 4889 opmerkelijk rustig. Het centrale zwarte gat is inactief: er is geen quasaractiviteit, geen heldere accretieschijf. Het monster slaapt. In een eerder kosmisch tijdperk moet dat anders zijn geweest, toen er nog voldoende gas en stelsels in de omgeving waren om te absorberen.
💡 Wist je dat? NGC 4889 werd al in 1785 ontdekt door William Herschel, dezelfde astronoom die ook Uranus vond. Het duurde meer dan twee eeuwen voordat wetenschappers doorhadden dat dit rustige sterrenstelsel een van de zwaarste zwarte gaten van het heelal verborg.
Messier 87
Messier 87 is een van de meest bestudeerde sterrenstelsels ter wereld, en niet zonder reden. Het is het dominante stelsel van het Virgo-cluster, de dichtstbijzijnde grote sterrenstelselverzameling, en herbergt M87*: het eerste zwarte gat dat ooit direct werd gefotografeerd door de Event Horizon Telescope in 2019.
Het stelsel zelf is een massieve elliptische bol van meer dan een biljoen sterren. De stellaire kern strekt zich uit over zo'n 120.000 lichtjaar, maar de zwakke halo van sterren en bolvormige sterrenhopen reikt veel verder: tot bijna een miljoen lichtjaar van het centrum. Dat maakt M87 tien keer zo breed als de Melkweg.
Spectaculair is de relativistische jet die vanuit het centrum meer dan 5.000 lichtjaar het stelsel in schiet, aangedreven door het superzware zwarte gat van 6,5 miljard zonsmassa's. Die jet was al in 1918 door astronoom Heber Curtis opgemerkt als een 'merkwaardige rechte straal', lang voordat iemand wist wat een zwart gat was.
💡 Wist je dat? M87 heeft naar schatting meer dan 15.000 bolvormige sterrenhopen in zijn halo, terwijl de Melkweg er slechts zo'n 150 bezit. Veel van die hopen zijn afkomstig van opgeslokte dwergstelsels die hun sterrenhopen als kosmisch 'kleingeld' achterlieten.
A2261-BCG
A2261-BCG is het centrale sterrenstelsel van het Abell 2261-cluster en een van de vreemdste objecten in de astrofysica. Het stelsel is tien keer zo groot als de Melkweg en duizend keer zo zwaar. Maar ondanks die enorme massa hebben astronomen er geen superzwaar zwart gat in kunnen detecteren.
Dat is bizar. Vrijwel elk groot sterrenstelsel heeft een superzwaar zwart gat in het centrum. Bij een stelsel van deze omvang zou dat gat tientallen miljarden zonsmassa's moeten bedragen. Maar noch Hubble, noch de Chandra-röntgentelescoop heeft er een gevonden. Een mogelijke verklaring: het zwarte gat is uit het centrum geschopt. Bij de samensmelting van twee superzware zwarte gaten kunnen zwaartekrachtgolven asymmetrisch worden uitgezonden, wat het resulterende gat met duizenden kilometers per seconde uit de kern kan slingeren.
De kern van A2261-BCG is opvallend uitgebreid en diffuus, de grootste sterkern die ooit is waargenomen. Dat past bij het scenario van een uitgestoten zwart gat: zonder de zware massa in het centrum zijn de sterren minder strak gebonden en spreiden ze zich uit.
💡 Wist je dat? Als het zwarte gat van A2261-BCG inderdaad is weggeslingerd, doolt er ergens in het intergalactische medium een zwart gat van tientallen miljarden zonsmassa's rond, onzichtbaar en alleen detecteerbaar via de subtiele verbuiging van licht dat erachter langs reist.
Hercules A
In zichtbaar licht is Hercules A een onopvallend elliptisch sterrenstelsel. Schakel je over naar radiofrequenties, dan explodeert het beeld. Twee reusachtige lobben van plasma schieten uit het centrum en strekken zich meer dan een miljoen lichtjaar aan weerszijden uit. De totale structuur is 1,5 miljoen lichtjaar breed.
De gecombineerde opname van Hubble (zichtbaar licht) en de Very Large Array (radio) is een van de beroemdste astronomische beelden ooit gemaakt. De jets bestaan uit plasma dat door het centrale zwarte gat van 4 miljard zonsmassa's met bijna de lichtsnelheid wordt uitgestoten. Die jets vertragen naarmate ze het intergalactische medium ingaan en vormen de kolossale lobben die op de radiobeelden zichtbaar zijn.
De energie die nodig is om deze structuur te onderhouden is moeilijk te bevatten. De radiolobben van Hercules A blazen het omringende clustergas op en verhinderen dat het afkoelt tot nieuwe sterren. Dit proces, AGN-feedback genaamd, is een van de belangrijkste regulerende mechanismen in de kosmologie. Zonder deze energetische uitbarstingen zouden de grootste sterrenstelsels vele malen meer sterren bevatten.
💡 Wist je dat? De radiolobben van Hercules A bevatten ringvormige structuren die eruitzien als rookringen. Astronomen vermoeden dat deze ringen het gevolg zijn van periodieke uitbarstingen van het zwarte gat, als een kosmische hartslag met tussenpozen van miljoenen jaren.
Phoenix A
Het centrale sterrenstelsel van het Phoenix-cluster is in vrijwel elk opzicht extreem. Het bevindt zich in een van de helderste en zwaarste sterrenstelselverzamelingen die ooit zijn waargenomen en herbergt in zijn kern het zwaarste bekende zwarte gat van het heelal: Phoenix A*, geschat op 100 miljard zonsmassa's.
Het stelsel produceert nieuwe sterren met een razende snelheid: naar schatting 500 tot 800 zonsmassa's per jaar, honderden keren sneller dan de Melkweg. Dat is uitzonderlijk voor een centraal clusterstelsel, want normaal gesproken verhindert de energie van het centrale zwarte gat stervorming door het omringende gas te verhitten. In het Phoenix-cluster lijkt dat mechanisme tijdelijk te falen, waardoor koele gasstromen het stelsel bereiken en een explosie van stergeboorte veroorzaken.
Het Phoenix-cluster werd in 2010 ontdekt door de South Pole Telescope op Antarctica. Het is een van de jongste grote clusters die we kennen en biedt astronomen een zeldzame blik op hoe sterrenstelsels groeien in de meest extreme omgevingen van het heelal.
💡 Wist je dat? Het sterrvormingstempo van Phoenix A is zo hoog dat het stelsel in theorie elke tweehonderd jaar een complete Melkweg aan sterren produceert. Dat tempo is niet vol te houden: over enkele honderden miljoenen jaren zal het zwarte gat vermoedelijk genoeg energie produceren om de gastoevoer af te sluiten.
Abell 2029 BCG / IC 1101 (sterkern)
IC 1101 was jarenlang het onbetwiste antwoord op de vraag 'welk sterrenstelsel is het grootst?' en dat is het op veel manieren nog steeds. De zichtbare sterkern strekt zich uit over zo'n 400.000 tot 550.000 lichtjaar, maar de uitgestrekte lichtarme halo reikt tot een straal van twee miljoen lichtjaar. De totale diameter komt daarmee op vier tot zes miljoen lichtjaar, afhankelijk van waar je de grens trekt.
Om die schaal te vatten: als IC 1101 op de positie van de Melkweg stond, zou de rand voorbij het Andromedasterrenstelsel reiken. Ons dichtstbijzijnde grote buurstelsel op 2,5 miljoen lichtjaar zou volledig worden opgeslokt door de buitenwijken van IC 1101. Het stelsel bevat naar schatting 100 biljoen sterren, duizend keer meer dan de Melkweg.
IC 1101 is het centrale stelsel van het Abell 2029-cluster en is gegroeid door kosmische kannibalisatie: het heeft in de loop van miljarden jaren tientallen kleinere stelsels verzwolgen. De gladde structuur en het gebrek aan actieve stervorming vertellen het verhaal van een stelsel dat alles om zich heen heeft opgegeten en nu langzaam uitdooft. Zonder nieuwe fusies zal IC 1101 op de lange termijn vervagen.
💡 Wist je dat? IC 1101 werd in 1790 ontdekt door William Herschel, maar het duurde tot 1990 voordat astronomen beseften hoe gigantisch het werkelijk was. Tot die tijd werd het gewoon als 'een van de vele' elliptische stelsels beschouwd.
Alcyoneus
Alcyoneus is het meest uitgestrekte sterrenstelsel dat de mensheid kent, als je de radiolobben meetelt. Van punt tot punt meet het 16,3 miljoen lichtjaar. Dat is 160 keer de breedte van de Melkweg. Als je het op schaal zou tekenen, zou de Melkweg een muntstuk zijn en Alcyoneus een voetbalveld.
Het sterrenstelsel werd in 2022 ontdekt door Martijn Oei, een Nederlandse astronoom aan het Leiden Observatory, die data doorploegde van het LOFAR-radionetwerk. De radiolobben van Alcyoneus zijn ontstaan doordat het superzware zwarte gat in het centrum twee jets van plasma met bijna de lichtsnelheid het intergalactische medium in heeft geschoten. Na miljoenen jaren vertragen die jets en spreiden ze uit tot de enorme lobben die op radiobeelden zichtbaar zijn.
Het vreemde is dat het gaststerrenstelsel zelf niet bijzonder is. Het heeft een relatief bescheiden massa en een onopvallend zwart gat. Astronomen begrijpen niet waarom juist dit stelsel zulke extreme radiolobben heeft voortgebracht. Een mogelijke verklaring is dat Alcyoneus zich in een bijzonder ijle regio van het kosmische web bevindt, waar weinig weerstand is tegen de uitdijende lobben.
💡 Wist je dat? De naam Alcyoneus verwijst naar een van de Giganten uit de Griekse mythologie die tegen Heracles vocht. In het Grieks betekent de naam zoiets als 'machtige ezel'. Ontdekker Martijn Oei koos de naam bewust vanwege de mythologische connotatie met buitensporige grootte.
Porphyrion
In september 2024 publiceerden astronomen de ontdekking van Porphyrion, een radiosterrenstelsel waarvan de lobben zich uitstrekken over 23 miljoen lichtjaar. Dat is bijna anderhalf keer de omvang van Alcyoneus, de vorige recordhouder. De naam verwijst naar een van de Giganten uit de Griekse mythologie, een passende keuze voor een object van deze omvang.
Porphyrion werd ontdekt met de LOFAR-radiotelescoop, een Europees netwerk dat duizenden antennes verspreid over meerdere continenten verbindt, met het centrum in het Nederlandse Drenthe. De jets die vanuit het centrale zwarte gat worden uitgestoten, creëren radiolobben die groter zijn dan de afstand tussen de Melkweg en de dichtstbijzijnde grote sterrenstelselclusters. Het licht van Porphyrion is 7,5 miljard jaar oud, wat betekent dat dit object bestond toen het heelal nog maar de helft van zijn huidige leeftijd had bereikt.
Wat astronomen verbaast is dat de jets zo ver reiken terwijl het gaststerrenstelsel zelf relatief gewoon is. De motor is het centrale zwarte gat, maar hoe dat gat zo'n langdurige en krachtige jetproductie kan onderhouden over miljarden jaren, is een open vraag.
💡 Wist je dat? LOFAR, de telescoop waarmee Porphyrion werd ontdekt, bestaat uit duizenden kleine antennes verspreid over heel Europa. Het centrum staat in een stiltegebied in Drenthe, gekozen omdat daar weinig radiovervuiling is door de lage bevolkingsdichtheid.
Spiralen worden nooit de grootste
Van de twaalf stelsels in dit overzicht zijn er slechts twee spiraalvormig: NGC 6872 en UGC 2885. Alle andere zijn elliptisch of hebben hun structuur verloren aan radiolobben. Dat is geen toeval. Spiraalstelsels zijn fragiel. Een enkele grote botsing met een ander stelsel vernietigt de sierlijke armen en transformeert het geheel tot een vormloze elliptische bol.
De allergrootste sterrenstelsels zijn dan ook het product van herhaalde fusies: tientallen of zelfs honderden kleinere stelsels die over miljarden jaren samenvloeiden. Elk stelsels bracht zijn eigen sterren, gas en zwarte gat mee. Het eindresultaat is een kolossale, gladde ellips zonder herkenbare structuur, maar met een enorme massa en een zwart gat in het centrum dat meegroeide bij elke samensmelting.
Radiolobben zijn groter dan de stelsels zelf
De twee grootste objecten in deze lijst, Alcyoneus en Porphyrion, danken hun recordomvang niet aan hun sterren maar aan hun radiolobben: enorme wolken van plasma die door jets vanuit het centrale zwarte gat het intergalactische medium in worden geblazen. Die lobben reiken miljoenen lichtjaren verder dan de sterren van het gaststerrenstelsel.
Of radiolobben 'deel uitmaken' van het sterrenstelsel is een kwestie van definitie. De lobben worden aangedreven door het zwarte gat in het centrum en bevatten materie afkomstig uit het stelsel. Maar ze bevinden zich ver buiten de zone waar sterren draaien. Veel astronomen beschouwen IC 1101, met zijn stellaire diameter van 4 tot 6 miljoen lichtjaar, daarom nog steeds als het 'echte' grootste sterrenstelsel. Het hangt af van of je meet aan de sterren of aan het plasma.
Nederland speelt een opvallende rol in de ontdekking van kosmische reuzen
Twee van de drie grootste sterrenstelsels op deze lijst, Alcyoneus en Porphyrion, werden ontdekt met LOFAR, een radiotelescoop waarvan het hart in Drenthe staat. Dat is geen toeval. Nederland heeft een lange traditie in de radioastronomie die teruggaat tot Jan Oort en de ontdekking van de 21-centimeterlijn van waterstof in de jaren vijftig.
LOFAR bestaat uit duizenden kleine antennes verspreid over heel Europa, met het centrale verwerkingsstation in Exloo. De telescoop is specifiek ontworpen om signalen op te vangen met extreem lage frequenties, precies het bereik waarin de radiolobben van reuzensterrenstelsels het helderst schijnen. Het is dan ook geen verrassing dat LOFAR de records blijft breken. De komende jaren zal de Square Kilometre Array (SKA), waar Nederland ook bij betrokken is, deze ontdekkingen naar een nieuw niveau tillen.
Van Andromeda tot Alcyoneus: de schaal is absurd
Het Andromedasterrenstelsel, de nummer 12 van deze lijst, is 220.000 lichtjaar breed en al indrukwekkend genoeg. Alcyoneus is 74 keer zo breed. IC 1101 bevat duizend keer zoveel sterren als de Melkweg. En Phoenix A produceert elke tweehonderd jaar een complete Melkweg aan nieuwe sterren.
Om die schaal in perspectief te plaatsen: als de Melkweg de grootte had van een muntstuk van twee euro, zou IC 1101 een eettafel zijn en Alcyoneus een heel voetbalveld. Het licht dat de ene kant van Alcyoneus verlaat, doet er 16 miljoen jaar over om de andere kant te bereiken. Toen dat licht begon aan zijn reis, liepen de eerste mensachtigen nog op vier poten over de Afrikaanse savanne. Tegen de tijd dat het aankomt, zijn wij er misschien niet meer.
Laatst gecontroleerd: 2 april 2026
