12 Langste Pijpleidingen Ter Wereld
De langste pijpleidingen ter wereld vormen een onzichtbaar maar gigantisch netwerk dat olie, gas en water over duizenden kilometers transporteert. Samen overspannen ze meer dan 1,1 miljoen kilometer, genoeg om dertig keer rond de aarde te wikkelen. Zonder deze stalen aders zou de wereldeconomie binnen dagen tot stilstand komen.
Deze lijst rangschikt de twaalf langste pijpleidingsystemen op basis van hun totale systeemlengte, inclusief vertakkingen en uitbreidingen. De selectie beperkt zich niet tot olie en gas: ook de langste waterpijpleiding ter wereld heeft een plek verdiend. Van de Chinese woestijn tot de Australische outback, van Siberische toendra tot de Golf van Mexico, deze infrastructuur vertelt het verhaal van menselijke ingenieurskunst, geopolitieke machtsspelletjes en de onverzadigbare honger naar energie.
Opvallend is hoe sterk pijpleidingen verweven zijn met internationale politiek. De Droezjba-pijpleiding werd een wapen in het Oekraïne-conflict, de Keystone XL sneuvelde in het Amerikaanse klimaatdebat, en de Nord Stream-leidingen werden doelwit van sabotage. Wie de pijpleiding controleert, controleert de energiestroom.
Trans-Alaskapijpleiding
De Trans-Alaskapijpleiding is misschien niet de langste ter wereld, maar wel een van de meest iconische. De leiding werd in slechts drie jaar en twee maanden gebouwd door een van de meest onherbergzame landschappen op aarde: 1.287 kilometer door permafrost, over bergketens en door aardbevingsgevoelig gebied. Kosten: 8 miljard dollar, destijds het duurste particuliere bouwproject ooit.
Het bijzondere aan TAPS, zoals het systeem officieel heet, is dat ruim de helft van de pijpleiding bovengronds loopt. Ondergrondse aanleg was onmogelijk omdat de warme olie de permafrost zou doen smelten, met verzakkingen als gevolg. De bovengrondse delen rusten op thermosifons die warmte uit de grond afvoeren, een ingenieuze oplossing die destijds nieuw was.
Op het hoogtepunt in 1988 stroomde dagelijks 2,1 miljoen vaten olie door de leiding. Dat volume is sindsdien flink gedaald naarmate de olievelden bij Prudhoe Bay uitgeput raken. De pijpleiding wordt meerdere keren per dag vanuit de lucht geïnspecteerd op lekkages en wordt nog altijd beheerd door de Alyeska Pipeline Service Company.
💡 Wist je dat? De pijpleiding kruist drie bergketens, 34 grote rivieren en meer dan 800 kleinere waterlopen, en is gebouwd om aardbevingen tot 8,5 op de schaal van Richter te doorstaan.
Bakoe-Tbilisi-Ceyhan-pijpleiding
De BTC-pijpleiding is een schoolvoorbeeld van hoe geopolitiek en energie-infrastructuur onlosmakelijk verbonden zijn. Het hele project was opgezet met één doel: Kaspische olie naar het Westen transporteren zonder Rusland of Iran te passeren. De leiding slingert zich over 1.768 kilometer door drie landen, klimt tot 2.800 meter hoogte in de Kleine Kaukasus en kostte bijna 4 miljard dollar.
Het tracé verloopt volledig ondergronds, wat de leiding minder kwetsbaar maakt voor sabotage. Toch is de geopolitieke spanning nooit ver weg. Rusland had liever gezien dat Kaspische olie via Russisch grondgebied stroomde, en Iran bood een eigen alternatief. Uiteindelijk werd het project met steun van de VS en financiering van de Wereldbank gerealiseerd.
Tussen de ingebruikname in 2006 en medio 2022 zijn via de BTC-pijpleiding 3,87 miljard vaten olie verscheept, goed voor circa 516 miljoen ton. De verwachte levensduur van de leiding bedraagt vijftig jaar, en ondertussen is Kazachstan in 2023 begonnen olie via Bakoe te verschepen als alternatief voor de Russische infrastructuur.
💡 Wist je dat? De pijpleiding bevat 87 afsluitbare kleppenstations en wordt schoongemaakt met polyurethaan proppen die door de buis worden gestuwd, een techniek die in de olie-industrie pigging wordt genoemd.
Kazachstan-China-oliepijpleiding
China's eerste directe olie-importpijpleiding vanuit Centraal-Azië loopt over 2.228 kilometer van de Kaspische Zee tot in de westelijke regio Xinjiang. De leiding bestaat uit drie secties: Kenkiyak-Atyrau (449 km), Atasu-Alasjankou (987 km) en Kenkiyak-Koemkol (792 km). Het project werd in 1997 overeengekomen tussen China en Kazachstan en in fasen opgeleverd.
De pijpleiding is een strategische zet van Peking om minder afhankelijk te worden van olie die per tanker door kwetsbare zeestraten als Malakka en Hormuz moet. Via deze landroute stroomt Kazachse olie rechtstreeks het Chinese pijpleidingennetwerk in, zonder tussenkomst van havens of tankers.
De olie is afkomstig uit de olievelden in de Aktobe-regio, het Koemkol-veld en het offshore Kasjagan-veld in de Kaspische Zee. Dat laatste is een van de grootste olievondsten van de afgelopen decennia, al werd de exploitatie geplaagd door vertragingen en kostenoverschrijdingen. De pijpleiding transporteert jaarlijks 20 miljoen ton olie, goed voor circa 142 miljoen vaten.
💡 Wist je dat? Het Kasjagan-olieveld in de Kaspische Zee, een van de bronnen voor deze pijpleiding, ligt onder een laag giftig waterstofsulfide die zo dik is dat arbeiders tijdens de bouw beschermende pakken moesten dragen.
Rockies Express-gaspijpleiding
De Rockies Express, of REX, is een van de grootste gaspijpleidingen die ooit in Noord-Amerika zijn gebouwd. Over 2.702 kilometer wordt aardgas uit de Rocky Mountains in Colorado naar het oosten van Ohio geperst, dwars door acht staten. Het project werd in drie fasen opgeleverd en kostte 5,6 miljard dollar.
Het eerste stuk, REX-Entrega, loopt 528 kilometer van de Meeker Hub in Rio Blanco County naar de Cheyenne Hub in Weld County, beide in Colorado. REX-West dekt vervolgens 1.147 kilometer tot Audrain County in Missouri, en REX-East beslaat de laatste 1.027 kilometer tot Clarington in Ohio. De exploitant is Tallgrass Energy.
De pijpleiding was een antwoord op de schaliegerevolutie die de VS overspoelde met goedkoop aardgas. De vraag vanuit het oosten was enorm, en er bestond simpelweg niet genoeg transportcapaciteit. REX vulde dat gat. Het systeem levert jaarlijks 16,5 miljard kubieke meter gas en wordt continu geëvalueerd voor uitbreiding.
💡 Wist je dat? De bouwers legden de pijpleiding aan met een snelheid van ruim anderhalve kilometer per dag, een tempo dat alleen mogelijk was door het relatief vlakke terrein van de Great Plains.
Great Man-Made River
Tussen de olie- en gasleidingen op deze lijst staat een buitenbeentje: de Great Man-Made River in Libië, het grootste irrigatieproject ter wereld volgens het Guinness Book of Records. Dit netwerk van 2.820 kilometer aan ondergrondse betonnen buizen pompt dagelijks 6,5 miljoen kubieke meter fossiel water op uit de Nubische zandsteenaquifer onder de Sahara en transporteert het naar de noordelijke kuststeden.
Het project werd bedacht onder het regime van Moammar al-Qadhafi, die het het 'achtste wereldwonder' noemde. De eerste fase ging in 1991 van start, de tweede bereikte Tripoli in 1996, en fase III voegde nog eens 1.200 kilometer toe. De buizen zelf zijn indrukwekkend: vier meter in doorsnee, zeven meter lang, en gemaakt van staalversterkt voorgespannen beton.
Het water dat erdoor stroomt is tienduizend tot een miljoen jaar oud en stamt uit de tijd dat de Sahara nog een groen, gematigd landschap was. Critici wijzen erop dat dit fossiel water niet wordt aangevuld, waardoor de aquifer op den duur zal opdrogen. Tijdens de Tweede Libische Burgeroorlog (2014-2020) raakte de infrastructuur beschadigd en werden tientallen putten ontmanteld. In 2020 werd een controlekamer door een gewapende groep ingenomen, waardoor twee miljoen mensen tijdelijk zonder water kwamen te zitten.
💡 Wist je dat? De hoeveelheid grond die voor fase I werd uitgegraven was voldoende om twaalf keer de Grote Piramide van Gizeh mee te bouwen, en het totale project vergde 250.000 betonnen buissegmenten.
Gasbol-pijpleiding
De Gasbol is de langste gaspijpleiding van Zuid-Amerika en verbindt de aardgasreserves in het Boliviaanse Rio Grande-bekken met de zuidoostkust van Brazilië. Over 3.150 kilometer kruist de leiding de Andes-uitlopers, het Braziliaanse binnenland en dichtbevolkte kustgebieden tot aan Porto Alegre.
Het project was een mijlpaal voor de Braziliaanse energiepolitiek. Tot de aanleg van Gasbol was Brazilië vrijwel volledig afhankelijk van waterkracht. De pijpleiding diversifieerde de energiemix en maakte industrialisatie mogelijk in gebieden waar elektriciteitsinfrastructuur ontbrak. De maximale capaciteit is 11 miljard kubieke meter aardgas per jaar.
De relatie tussen Bolivia en Brazilië rond de gastoevoer is niet zonder spanningen geweest. In 2006 nationaliseerde Bolivia onder president Evo Morales de gas-industrie, wat leidde tot heronderhandeling van contracten en grote onzekerheid bij Braziliaanse afnemers. De Gasbol is bovendien onderdeel van een veel ambitieuzer plan: de GASUN, een nationaal eenheidspijpleidingnetwerk dat uiteindelijk bijna 5.000 kilometer moet bestrijken en het Amazonegebied en Noordoost-Brazilië van gas moet voorzien.
💡 Wist je dat? Het tracé van de Gasbol kruist het Pantanal, het grootste tropische moerasgebied ter wereld, waar de aanleggers speciale maatregelen moesten nemen om het fragiele ecosysteem te beschermen.
Jamal-Europa-pijpleiding
Met een diameter van 1.420 millimeter, meer dan anderhalve meter, is de Jamal-Europa-pijpleiding de breedste gaspijpleiding ter wereld. Over 4.107 kilometer stroomt Russisch aardgas van West-Siberië via Wit-Rusland en Polen naar Duitsland. Veertien compressorstations houden de druk op peil.
De leiding werd tussen 1994 en 1999 aangelegd en is eigendom van Gazprom op het Russische en Wit-Russische traject. Het Poolse deel wordt geëxploiteerd door EuRoPol Gaz, een gezamenlijke onderneming van het Poolse PGNiG en Gazprom. Of beter: dat was zo. Na de Russische inval in Oekraïne in 2022 werden Gazproms aandelen in de Poolse dochteronderneming onder dwangbeheer geplaatst.
Polen besloot al voor het conflict om de afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen. De Baltic Pipe, een gaspijpleiding van Noorwegen naar Polen die in oktober 2022 in bedrijf ging, vervangt inmiddels het merendeel van het Russische gas. In april 2022 sloot Gazprom de kraan naar Polen en Bulgarije nadat beide landen weigerden in roebels te betalen. Sindsdien stroomt er feitelijk geen Russisch gas meer westwaarts door de Jamal-leiding.
💡 Wist je dat? Het Wit-Russische deel van de pijpleiding omvat een onderzeese sectie van 72 kilometer onder de Bajdaratskaja-baai in de Karazee, een van de meest noordelijke zeepijpleidingen ter wereld.
Keystone-pijpleiding
Geen pijpleiding ter wereld heeft zoveel politiek stof doen opwaaien als de Keystone. Het systeem van 4.700 kilometer verbindt de Canadese teerzandvelden in Alberta met raffinaderijen in Illinois en de Golfkust van Texas. De olie die erdoor stroomt, bitumen verdund met lichtere koolwaterstoffen, is zwaarder en corrosiever dan conventionele ruwe olie.
De eerste fase liep van Hardisty in Alberta naar Illinois en werd in 2010 in gebruik genomen. Fase II verlengde de leiding naar het strategische olieknooppunt Cushing in Oklahoma, en fase III bracht de olie tot aan de raffinaderijen bij Nederland, Texas. Een vierde fase, de beruchte Keystone XL, had het systeem via een kortere route fors moeten uitbreiden. Dat plan sneuvelde definitief in 2021, nadat president Biden op zijn eerste dag in het Witte Huis de vergunning introk.
De bezwaren waren niet uit de lucht gegrepen. In het eerste operationele jaar waren er veertien lekkages. In 2017 lekte 795.000 liter teerzandolie in landbouwgebied in South Dakota. De eigenaar, sinds 2024 het afgesplitste bedrijf South Bow, kampt met de paradox dat de pijpleiding economisch cruciaal is voor Canada, maar symbool staat voor alles wat klimaatactivisten willen bestrijden.
💡 Wist je dat? Als teerzandolie in aanraking komt met water zinkt het direct naar de bodem, in tegenstelling tot conventionele ruwe olie die blijft drijven. Dat maakt lekken in riviergebieden bijzonder lastig op te ruimen.
ESPO-pijpleiding
De Eastern Siberia-Pacific Ocean Pipeline, kortweg ESPO, is Ruslands antwoord op de groeiende Aziatische energiehonger. De leiding van 4.857 kilometer loopt van Taisjet in de Irkoetsk-oblast dwars door Oost-Siberië naar de Pacifische kust bij Kozmino, met een aftakking van circa 992 kilometer naar Daqing in China.
De bouw begon in 2006 en werd in twee fasen voltooid. Het eerste traject van 2.757 kilometer tot Skovorodino ging in 2009 open, het tweede stuk van 2.100 kilometer tot de exportterminal bij Kozmino volgde in 2012. De leiding heeft een diameter van 48 inch en kan jaarlijks 80 miljoen ton ruwe olie verwerken.
In 2009 sloten Rusland en China een deal die de geopolitieke kaart hertekende: China leende 25 miljard dollar aan Transneft en Rosneft in ruil voor een gegarandeerde olielevering van 15 miljoen ton per jaar tot 2029 via de Skovorodino-Daqing-aftakking. Sindsdien is Rusland de grootste olieleverancier van China geworden. Na de westerse sancties van 2022 verschoof Rusland nog meer export naar Azië, waardoor de ESPO strategisch belangrijker werd dan ooit.
💡 Wist je dat? De aanleg dwars door de Siberische taiga vereiste dat bouwploegen werkten bij temperaturen tot -60°C, waardoor speciaal staal nodig was dat niet bros wordt bij extreme kou.
Colonial Pipeline
Gemeten in kilometers is de Colonial Pipeline het langste olieleidingsysteem van de Verenigde Staten en een van de langste ter wereld. Over 8.850 kilometer, verdeeld over drie hoofdbuizen en een netwerk van zijtakken, stroomt dagelijks meer dan 100 miljoen gallon aan benzine, diesel, kerosine en stookolie van de raffinaderijen aan de Golfkust naar de havens van New York.
De bouw begon in 1962 en vergde 600.000 ton staal. Producten bewegen met een snelheid van 5 tot 8 kilometer per uur door de hoofdleidingen, wat betekent dat een lading er ruwweg achttien dagen over doet om van Texas naar New Jersey te komen. Vijftien opslagdepots langs de route bufferen meer dan 4,5 miljard liter brandstof.
In mei 2021 werd de Colonial Pipeline wereldnieuws toen de Oost-Europese hackersgroep DarkSide het systeem platlegde met een ransomware-aanval. Vijf dagen lang lag de brandstoftoevoer naar het zuidoosten van de VS stil, met paniekinkopen, prijsstijgingen en benzineschaarste als gevolg. De oorzaak bleek verbijsterend simpel: een gelekt wachtwoord voor het bedrijfs-VPN. Het incident was een wake-upcall voor de kwetsbaarheid van kritieke infrastructuur.
💡 Wist je dat? Colonial Pipeline verbindt rechtstreeks met de brandstoftoevoer van grote luchthavens langs de route, waaronder Hartsfield-Jackson Atlanta International, de drukste luchthaven ter wereld.
Droezjba-pijpleiding
De naam betekent 'vriendschap' in het Russisch, maar de Droezjba-pijpleiding is al decennia een bron van geopolitieke spanning. Met een totaal systeem van circa 8.900 kilometer aan leidingen (inclusief alle vertakkingen) en een hoofdleiding van zo'n 4.000 kilometer is het de langste ruwe-oliepijpleiding ter wereld. De bouw begon in 1960 en het systeem was in 1964 volledig operationeel.
Vanuit Almetjevsk in Tatarstan, waar olie uit West-Siberië, het Oeralgebied en de Kaspische Zee samenkomt, loopt de hoofdleiding via Samara en Brjansk naar Mazyr in Wit-Rusland. Daar splitst het netwerk in een noordelijke tak richting Polen en Duitsland en een zuidelijke tak door Oekraïne naar Slowakije, Tsjechië en Hongarije. De leiding kruist 45 grote rivieren en 200 spoorwegen.
Na de Russische inval in Oekraïne veranderde de Droezjba van economische slagader in politiek strijdtoneel. Duitsland stopte in januari 2023 met de import van Russische olie, Polen volgde een maand later. In augustus 2025 vielen Oekraïense drones de pompstations Nikolskoje en Unecha aan, waarmee de olietoevoer naar Hongarije en Slowakije tijdelijk werd stilgelegd. Begin 2026 escaleerde de situatie verder: Hongarije blokkeerde een EU-lening van 90 miljard euro aan Oekraïne als drukmiddel om de olietoevoer hersteld te krijgen.
💡 Wist je dat? De buizen voor de oorspronkelijke Droezjba werden gefabriceerd in de Sovjet-Unie en Polen, de fittingen kwamen uit Tsjechoslowakije, de pompen uit Oost-Duitsland en de automatisering uit Hongarije. Het was het eerste grootschalige internationale infrastructuurproject van het Oostblok.
West-Oost-gaspijpleiding
Met een gecombineerde lengte van circa 20.000 kilometer over drie fasen is de West-Oost-gaspijpleiding in China het langste pijpleidingsysteem ter wereld. Het project verbindt de gasrijke Tarim-bekken in de westelijke regio Xinjiang met de miljoenensteden aan de Chinese oostkust, en is een van de meest ambitieuze infrastructuurprojecten die ooit zijn ondernomen.
Fase I werd in 2004 opgeleverd en loopt 4.000 kilometer van Lunnan in Xinjiang naar Shanghai, door 66 steden in tien provincies. De leiding maakte het voor Shanghai mogelijk om kolencentrales te vervangen door gasgestookte installaties. Fase II, met een totale lengte van 8.704 kilometer inclusief acht zijtakken, werd in 2012 voltooid en verbindt Khorgas aan de Kazachse grens met Guangzhou in het zuiden. Fase III, opgeleverd in 2014, voegt nog eens 7.378 kilometer toe tot aan Fuzhou in de provincie Fujian.
De drie pijpleidingen samen kunnen jaarlijks 77 miljard kubieke meter gas verwerken. Ter vergelijking: dat is meer dan het totale jaarlijkse gasverbruik van een land als Turkije. Het systeem vervangt de verbranding van circa 77 miljoen ton steenkool per jaar, wat de CO2-uitstoot met naar schatting 130 miljoen ton vermindert. Een vierde fase is in planning en moet het netwerk nog verder uitbreiden.
De aanleg was een technisch huzarenstuk. De leidingen doorkruisen woestijnen, het Lössplateau, bergketens en de riviernetwerken van de Jangtsedelta. De Gele Rivier wordt drie keer gekruist, de Jangtse en de Huai elk één keer. Voor de onderdoorgang van grote rivieren werden horizontale boortechnieken ingezet die destijds tot de meest geavanceerde ter wereld behoorden.
💡 Wist je dat? Fase II gebruikt X-80 staalpijpen met een diameter van 1.219 millimeter. Dit staal is zo geavanceerd dat China er speciaal een nieuwe nationale norm voor moest ontwikkelen, omdat bestaande specificaties niet volstonden.
Gas domineert, maar olie blijft de ruggengraat
Een blik op de twaalf langste pijpleidingen levert een opvallend patroon op. De top wordt gedomineerd door gasleidingen: de West-Oost-gaspijpleiding in China, de Jamal-Europa, de Rockies Express en de Gasbol zijn alle vier gasinfrastructuur. Dat is geen toeval. Aardgas is lichter dan olie en moet onder hogere druk getransporteerd worden, waardoor gasleidingen doorgaans een grotere diameter en langere trajecten hebben om rendabel te zijn.
Toch blijft olie de ruggengraat van het mondiale pijpleidingennetwerk. De Verenigde Staten alleen al hebben meer dan 91.000 kilometer aan oliepijpleidingen en ruim 333.000 kilometer aan gasleidingen. Rusland volgt met bijna 39.000 kilometer olie- en 93.000 kilometer gasleidingen. Samen met Canada en China zijn deze vier landen verantwoordelijk voor het overgrote deel van de mondiale pijpleidinginfrastructuur.
Pijpleidingen als geopolitiek wapen
De oorlog in Oekraïne heeft pijnlijk duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar energie-infrastructuur is. De Droezjba-pijpleiding werd doelwit van drone-aanvallen, de Nord Stream-leidingen werden in september 2022 gesaboteerd met explosieven op de Oostzeebodem, en de Jamal-Europa-leiding werd effectief afgesloten nadat Polen en Bulgarije weigerden in roebels te betalen.
Maar pijpleidingen als politiek drukmiddel zijn niet nieuw. Rusland gebruikte gaslevering als hefboom in geschillen met Oekraïne al in 2006 en 2009. Bolivia nationaliseerde de gasindustrie en heronderhandelde contracten met Brazilië. En de Keystone XL werd een slagveld in het Amerikaanse klimaatdebat, waar drie opeenvolgende presidenten er een totaal andere koers op nahielden.
De les is helder: wie een pijpleiding controleert, heeft een strategische troef in handen. Landen die dat beseffen, investeren in diversificatie. Polen bouwde de Baltic Pipe naar Noorwegen. Europa breidt LNG-terminals uit. En China investeert miljarden in pijpleidingen vanuit Centraal-Azië en Myanmar om de afhankelijkheid van zeeroutes te verminderen.
Van fossiel naar waterstof: de pijpleiding van de toekomst
Terwijl de wereld langzaam van fossiele brandstoffen af probeert te stappen, krijgen pijpleidingen een nieuwe rol. Waterstoftransport via pijpleidingen is geen toekomstmuziek: de oudste waterstofleiding, in het Rijn-Ruhrgebied, dateert al uit 1938 en is nog steeds in gebruik. In Europa en de VS ligt momenteel zo'n 2.400 kilometer aan waterstofleiding.
De Europese waterstof-backbone, een geplande infrastructuur die in 2030 operationeel moet zijn, voorziet in circa 28.000 kilometer aan waterstofpijpleidingen dwars door Europa. Een aanzienlijk deel daarvan zal bestaan uit omgebouwde aardgasleidingen. Nederland speelt hierin een sleutelrol: de Gasunie werkt aan een nationaal waterstofnetwerk dat aansluit op het Europese systeem.
Ook CO2-transport via pijpleidingen is in opkomst. In het Noorse Langskip-project wordt CO2 van industriële bronnen via pijpleidingen naar offshore opslaglocaties getransporteerd. De infrastructuur die de wereld in de twintigste eeuw voor olie en gas bouwde, wordt in de eenentwintigste eeuw steeds vaker hergebruikt voor de energietransitie.
De vergeten dimensie: water als strategische grondstof
De Great Man-Made River in Libië is de enige waterpijpleiding in deze lijst, maar illustreert een groeiend probleem. Waterschaarste dwingt landen tot steeds grotere infrastructuurprojecten. China heeft met het Zuid-Noord Watertransferproject een kanalen- en pijpleidingensysteem gebouwd dat rivierwater over meer dan 1.000 kilometer van het zuiden naar het droge noorden transporteert.
Het Libische project toont tegelijk de risico's. Het fossiele water uit de Nubische aquifer wordt niet aangevuld door neerslag. Schattingen lopen uiteen, maar wetenschappers waarschuwen dat de voorraden bij het huidige verbruik binnen enkele eeuwen uitgeput kunnen raken. En als de infrastructuur door oorlog of verwaarlozing beschadigd raakt, zoals in Libië is gebeurd, kan dat miljoenen mensen direct treffen.
De eerste waterpijpleiding op industriële schaal was overigens de Goldfields Water Supply in West-Australië, die in 1903 werd geopend. De 566 kilometer lange stalen leiding pompte zoet water van een stuwdam bij Perth naar de goudvelden in Kalgoorlie en was destijds het langste waterleiding ter wereld. Ruim 120 jaar later is die leiding nog altijd in gebruik en voorziet meer dan 100.000 mensen van drinkwater.
Laatst gecontroleerd: 29 maart 2026
