12 Grootste Eilanden Ter Wereld

Het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland, in het Maori bekend als Te Waipounamu, is het grootste van de twee hoofdeilanden van het land. De Zuidelijke Alpen snijden het eiland als een ruggengraat in tweeën, met Aoraki/Mount Cook als hoogste punt op 3.724 meter. Dat maakt het niet alleen imposant om te zien, maar ook het negende hoogste eiland ter wereld.

Geologisch hoort het Zuidereiland bij Zealandia, een grotendeels ondergedompeld continent dat zo'n 85 miljoen jaar geleden van Gondwana afbrak. Slechts zeven procent van Zealandia steekt boven water uit, en het Zuidereiland vormt daarvan het grootste deel. De fjorden aan de westkust, waaronder Milford Sound, zijn gevormd door gletsjers tijdens de ijstijden en behoren tot de spectaculairste kustlandschappen ter wereld.

Met slechts ruim een miljoen inwoners is het Zuidereiland dunbevolkt vergeleken met het Noordereiland, waar de grote steden Auckland en Wellington liggen. De afgelegen westkust is zelfs vrijwel onbewoond. Die lage bevolkingsdichtheid heeft een keerzijde: het maakt het eiland tot een toevluchtsoord voor bedreigde diersoorten zoals de kiwi en de kea, 's werelds enige alpine papegaai.

Sulawesi valt op door zijn bizarre, K-vormige silhouet. Het eiland lijkt op een krab of krokodil, afhankelijk van wie je het vraagt. Die ongewone vorm is het resultaat van miljoenen jaren tektonische botsingen: meerdere landfragmenten werden tegen elkaar gedrukt door verschuivende continentale platen, sommige met wortels die teruggaan tot het Krijt.

Wat Sulawesi werkelijk bijzonder maakt voor biologen is zijn ligging ten oosten van de Wallacelijn, de onzichtbare biogeografische grens die de Britse natuuronderzoeker Alfred Russel Wallace in de negentiende eeuw ontdekte. Ten westen van die lijn, op Borneo en Java, vind je typisch Aziatische dieren als orang-oetans en neushoorns. Ten oosten ervan verschijnen buideldieren en kaketoes. Sulawesi zit precies op dat kruispunt en herbergt daardoor dieren die nergens anders voorkomen: de babirusa (een hertzwijn met naar achteren krullende slagtanden), de anoa (een dwergbuffel) en de zwarte kuifmakaak.

Het eiland telt zes provincies en zo'n 19 miljoen inwoners, met Makassar als grootste stad. Onder water is Sulawesi minstens zo indrukwekkend: het ligt in de Koraaldriehoek, het meest biodiverse mariene ecosysteem op aarde. Volgens Conservation International bevat 62% van de zoogdiersoorten en 76% van de amfibiesoorten op Sulawesi endemische soorten die nergens anders leven.

Ellesmere-eiland is een van de meest onherbergzame bewoonde plekken op aarde. Het ligt in het uiterste noorden van Canada, op slechts 26 kilometer van Groenland gescheiden door de Kennedyzee. In 2001 telde het eiland amper 168 inwoners, verspreid over drie nederzettingen: Alert, Eureka en Grise Fiord.

Alert is de meest noordelijke permanent bewoonde nederzetting ter wereld, op minder dan 900 kilometer van de Noordpool. Het fungeert als Canadese militaire basis en weerstation. In de winter daalt de temperatuur er tot onder de -40°C en is het maandenlang volledig donker. Toch leven hier poolwolven, muskusossen en het zeldzame Peary-kariboehert, dat zich heeft aangepast aan de extreme kou.

Het eiland werd in 1852 vernoemd naar Francis Egerton, eerste graaf van Ellesmere, maar de Inuit kenden het al veel langer. Archeologisch bewijs suggereert dat Vikingen het eiland in de tiende eeuw bezochten. Meer dan een vijfde van Ellesmere is beschermd als Quttinirpaaq National Park, het meest noordelijke nationale park ter wereld, met gletsjers, fjorden en thermale bronnen die zelfs in dit poollandschap bestaan.

Je denkt misschien niet direct aan Groot-Brittannië als je het over grote eilanden hebt. Toch is het met 209.331 km² het grootste eiland van Europa en het negende ter wereld. Op dit relatief compacte stuk land passen drie naties, Engeland, Schotland en Wales, samen goed voor ruim 67 miljoen inwoners. Dat maakt het na Honshu en Java een van de dichtstbevolkte grote eilanden op aarde.

Tot ongeveer 8.000 jaar geleden was Groot-Brittannië via een landrug, Doggerland, verbonden met het Europese vasteland. Toen de zeespiegel steeg na de laatste ijstijd, verdween die verbinding onder de Noordzee. Die isolatie heeft de Britse cultuur en politiek diepgaand beïnvloed, van de onneembaarheid tijdens de Tweede Wereldoorlog tot de Brexit-discussie.

Landschappelijk biedt het eiland meer variatie dan je zou verwachten. De Schotse Hooglanden herbergen enkele van de oudste gesteenten van Europa, meer dan drie miljard jaar oud. Het Lake District in Engeland en Snowdonia in Wales trekken jaarlijks miljoenen bezoekers. En de kustlijn van ruim 31.000 kilometer, met kliffen, zandstranden en estuaria, is langer dan die van veel grotere landen.

Victoria-eiland is groter dan Groot-Brittannië, maar het contrast kan niet scherper. Waar op Groot-Brittannië 67 miljoen mensen wonen, telt Victoria-eiland er slechts zo'n 2.000. Het eiland ligt op de grens van twee Canadese territoria, Nunavut en de Northwest Territories, en is grotendeels bedekt met toendra, permafrost en talloze meren.

Het eiland dankt zijn naam aan koningin Victoria en werd in 1838 door de Britse ontdekkingsreiziger Thomas Simpson gekarteerd. De barre omstandigheden beperken menselijke bewoning tot een handvol kleine gemeenschappen, voornamelijk Inuit die leven van jacht en visserij. De winters zijn lang en meedogenloos: gemiddeld -33°C in januari, met perioden van complete duisternis.

Geografisch heeft Victoria-eiland een opmerkelijke eigenschap. Het herbergt een meer met daarin een eiland, waarop weer een meer ligt met daarin nog een kleiner eiland. Dat maakt het de locatie van het grootste eiland-in-een-eiland-in-een-eiland ter wereld, een geologische curiositeit die nergens anders op deze schaal voorkomt. Wetenschappers bestuderen het eiland intensief vanwege klimaatverandering: de permafrost ontdooit hier sneller dan verwacht, wat de kustlijn doet eroderen en het landschap fundamenteel verandert.

Honshu is het hoofdeiland van Japan en een paradox op wereldschaal. Qua oppervlakte staat het op plek zeven, maar economisch en demografisch is het een van de belangrijkste eilanden ter wereld. Meer dan 103 miljoen mensen wonen hier, waarmee het na Java het dichtstbevolkte eiland op aarde is. Tokio, 's werelds grootste stedelijke agglomeratie met zo'n 37 miljoen inwoners, ligt aan de zuidoostkust.

Het eiland is vulkanisch en seismisch zeer actief. De iconische Mount Fuji (3.776 meter) domineert het landschap en trekt jaarlijks honderdduizenden beklimmers. Maar vulkanen brengen ook risico: de Grote Kanto-aardbeving van 1923 verwoestte Tokio en Yokohama en kostte meer dan 100.000 mensenlevens. Japan investeert sindsdien zwaar in aardbevingsbestendige bouw, wat Honshu tot een van de best voorbereide regio's ter wereld maakt.

Naast de hypermoderne steden herbergt Honshu ook eeuwenoude cultuur. Kyoto, met zijn 2.000 tempels en heiligdommen, was meer dan duizend jaar de keizerlijke hoofdstad. Het Biwameer, het grootste zoetwatermeer van Japan, is een van de oudste meren ter wereld met een geschatte leeftijd van vier miljoen jaar. Van noord naar zuid bestrijkt Honshu klimaatzones die variëren van koud-gematigd tot subtropisch.

Sumatra werd in vroegere eeuwen het 'Eiland van Goud' genoemd vanwege de rijke bodemschatten die handelaren uit de hele regio aantrokken. Tegenwoordig is de echte schat van Sumatra zijn biodiversiteit. Het is de enige plek op aarde waar vier grote zoogdiersoorten, de Sumatraanse tijger, de Sumatraanse neushoorn, de Sumatraanse olifant en de Sumatraanse orang-oetan, nog in het wild samenleven.

Alle vier zijn ernstig bedreigd. De Sumatraanse neushoorn is met minder dan tachtig exemplaren een van de zeldzaamste grote zoogdieren ter wereld. Drie nationale parken op het eiland, Gunung Leuser, Kerinci Seblat en Bukit Barisan Selatan, kregen in 2004 gezamenlijk de UNESCO-Werelderfgoedstatus als 'Tropisch Regenwoud van Sumatra'. Toch gaat de ontbossing door, aangedreven door palmolieplantages en houtkap.

Het eiland ligt op de rand van twee tektonische platen en is geologisch bijzonder actief. De Tobasuperuitbarsting, zo'n 74.000 jaar geleden, was een van de krachtigste vulkaanuitbarstingen in de geschiedenis van de aarde en liet het Tobameer achter: met 1.130 km² het grootste kratermeer ter wereld. Sumatra's strategische ligging aan de Straat van Malakka, een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld, geeft het eiland bovendien enorm geopolitiek belang.

Baffineiland is het grootste eiland van Canada en het vijfde ter wereld, maar met zo'n 13.000 inwoners is het bijna leeg. De hoofdplaats Iqaluit, tevens de hoofdstad van het territorium Nunavut, huisvest ongeveer de helft van alle bewoners. De rest van het eiland is een uitgestrekt, onbewoond landschap van permafrost, bergen en gletsjers.

Het eiland is vernoemd naar William Baffin, een zeventiende-eeuwse Engelse navigator die de wateren rondom het eiland in kaart bracht. Maar de Inuit bewonen dit gebied al duizenden jaren. Hun cultuur en levenswijze zijn nauw verweven met het landschap: jacht op zeehonden, narwallen en kariboes blijft een essentieel onderdeel van het dagelijks leven. De permafrost maakt conventionele bouw vrijwel onmogelijk, en er bestaan geen wegen die de nederzettingen verbinden.

Voor wetenschappers is Baffineiland een openluchtlaboratorium voor klimaatonderzoek. IJskernen geboord op het eiland bevatten klimaatdata van tienduizenden jaren, en de snelheid waarmee de gletsjers hier smelten geeft directe aanwijzingen voor de opwarming van de Arctische regio. De Baffinbaai, de zeestraat tussen het eiland en Groenland, is een belangrijk leefgebied voor walvissen, narwallen en ijsberen.

Madagaskar wordt door ecologen wel het 'achtste continent' genoemd, en dat is geen overdrijving. Zo'n 88 miljoen jaar geleden scheidde het eiland zich af van het Indiase subcontinent, en sindsdien heeft de natuur er in vrijwel volledige isolatie zijn eigen gang gegaan. Het resultaat: ongeveer 90% van alle plant- en diersoorten op Madagaskar komt nergens anders op aarde voor, aldus een overzichtsstudie gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science.

De beroemdste bewoners zijn de lemuren, een groep primaten die uitsluitend op Madagaskar en de nabijgelegen Comoren in het wild voorkomen. Er zijn meer dan 100 soorten beschreven, van de piepkleine Berthe's dwergmaki (30 gram) tot de indri, die door het bos roept met een geluid dat kilometers ver draagt. Volgens het IUCN is meer dan 90% van alle lemuursoorten bedreigd met uitsterven, grotendeels door ontbossing en illegale houtkap. Minder dan 10% van het oorspronkelijke bosareaal is nog intact.

Maar Madagaskar is meer dan lemuren. Het eiland herbergt 80% van alle kameleonsoorten ter wereld, waaronder de kleinste (Brookesia micra, amper drie centimeter) en een van de grootste (de Malagassische reuzenkameleon). Er groeien zeven soorten baobabs, tegenover slechts één soort op het gehele Afrikaanse vasteland. En het Toliara-koraalrif langs de zuidwestkust is het op twee na grootste rifsysteem ter wereld.

Borneo is het grootste eiland van Azië en het enige ter wereld dat door drie soevereine staten wordt gedeeld: Indonesië (het grootste deel, Kalimantan genaamd), Maleisië (de staten Sabah en Sarawak) en het kleine sultanaat Brunei. Die driedeling compliceert milieubescherming enorm, want elk land hanteert eigen regels rond houtkap en landgebruik.

Dat is relevant, want Borneo staat onder enorme ecologische druk. Het eiland herbergt een van de oudste tropische regenwouden ter wereld, naar schatting 140 miljoen jaar oud en daarmee twee keer zo oud als het Amazoneregenwoud. Toch is volgens onderzoek gepubliceerd in Scientific Reports tussen 1973 en 2015 zo'n 18,7 miljoen hectare oerbos gekapt, grotendeels voor palmolieplantages. Slechts de helft van het oorspronkelijke bosoppervlak staat er nog.

De biodiversiteit die overblijft is overweldigend. Borneo is de thuisbasis van de Borneose orang-oetan, de neusaap, de Borneose dwergbuffel en de Rafflesia arnoldii, de grootste bloem ter wereld met een diameter tot één meter. Mount Kinabalu in Sabah (4.095 meter) is de hoogste berg tussen de Himalaya en Nieuw-Guinea. En recent kondigde Indonesië aan zijn hoofdstad te verplaatsen van het overvolle Jakarta op Java naar Nusantara, een geheel nieuwe stad op Borneo, gepland voor voltooiing rond 2045.

Nieuw-Guinea is het grootste tropische eiland ter wereld en een plek van ongeëvenaarde diversiteit, zowel biologisch als cultureel. Het eiland wordt gedeeld door twee landen: de westelijke helft behoort tot Indonesië (de provincies Papua en West-Papua), de oostelijke helft vormt de onafhankelijke staat Papoea-Nieuw-Guinea.

De cijfers zijn verbijsterend. Volgens een catalogus gepubliceerd in het tijdschrift Nature herbergt Nieuw-Guinea 13.634 plantensoorten, waarvan 68% endemisch, waarmee het de meest floristisch diverse eiland ter wereld is. Er leven meer dan 800 vogelsoorten, waaronder de legendarische paradijsvogels, en naar schatting 4.600 gewervelde diersoorten. Het eiland bezit het op twee na grootste aaneengesloten regenwoud ter wereld, na het Amazonegebied en het Congobekken.

Minstens zo opvallend is de culturele diversiteit. Er worden op Nieuw-Guinea meer dan 1.000 verschillende talen gesproken, verdeeld over Papoea- en Austronesische taalfamilies. Dat is ruwweg een zesde van alle talen op aarde, geconcentreerd op minder dan 0,5% van het aardoppervlak. Grote delen van het bergachtige binnenland zijn nog nauwelijks onderzocht. In de Indonesische helft leven naar schatting 44 niet-gecontacteerde stammen. De landbouw op het eiland werd onafhankelijk ontwikkeld, zo'n 9.000 jaar geleden, waarmee Nieuw-Guinea een van de weinige plekken ter wereld is waar de agrarische revolutie zelfstandig plaatsvond.

Groenland is het grootste eiland ter wereld en het is niet eens een close race. Met 2,13 miljoen km² is het bijna drie keer zo groot als nummer twee, Nieuw-Guinea. Ter vergelijking: Groenland is groter dan Frankrijk, Duitsland, Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Italië, Griekenland, Zwitserland en België samen. En toch wonen er slechts zo'n 56.000 mensen, voornamelijk Inuit, geconcentreerd in kustplaatsjes langs de west- en zuidkust.

De reden voor die leegte ligt onder je voeten, of liever gezegd: boven je hoofd. Meer dan 80% van Groenland is bedekt door een ijskap die gemiddeld 1.500 meter dik is en op sommige plekken meer dan 3.000 meter. Volgens NASA's GRACE-FO-satellietmetingen verloor de ijskap in het massabalansjaar 2024-2025 netto 129 gigaton aan ijs. Dat patroon van jaarlijks netto ijsverlies houdt onafgebroken aan sinds de late jaren negentig. Als de hele ijskap zou smelten, stijgt de wereldwijde zeespiegel met zo'n 7,4 meter.

De naam Groenland is een van de oudste staaltjes marketingtruc uit de geschiedenis. De Noor Erik de Rode, rond 985 verbannen uit IJsland wegens doodslag, noemde het eiland bewust 'Groenland' om kolonisten te lokken. Het werkte nauwelijks. In het Groenlands heet het eiland Kalaallit Nunaat, 'land van de Kalaallit'. Er zijn geen wegen of spoorlijnen tussen de nederzettingen; alle vervoer gaat per boot, vliegtuig, helikopter, sneeuwscooter of hondenslee. De hoofdstad Nuuk, met zo'n 20.000 inwoners, is een van de kleinste hoofdsteden ter wereld.