10 Grootste Vissen Ter Wereld

De megabek haai werd pas in 1976 ontdekt, toen een exemplaar verstrikt raakte in het anker van een Amerikaans marineschip voor de kust van Hawaï. Hij was zo anders dan alles wat de wetenschap kende dat er een volledig nieuwe familie voor werd gecreëerd. Sindsdien zijn er wereldwijd minder dan 300 exemplaren waargenomen of gevangen, waardoor hij een van de minst bestudeerde grote zeedieren op aarde is.

De naam is treffend: de megabek haai heeft een buitengewoon grote bek met rubberachtige lippen, die hij wijd open houdt terwijl hij langzaam door de oceaan zweeft en plankton, krill en kwallen filtert. Net als de walvishaai en de reuzenhaai is hij filtervoeder, maar hij is de kleinste van dat trio. Overdag duikt hij naar diepten tot 150 meter; 's nachts zwemt hij naar het oppervlak, in perfecte synchronie met de dagelijkse verticale migratie van de krill die zijn dieet vormt.

Binnen zijn enorme bek zit aan de binnenzijde van de bovenkaak een opvallend zilverwitte rand, die in het donkere diepe water vermoedelijk als lokaas dient voor zijn prooien. Hoe zijn voortplanting verloopt, hoe oud hij kan worden en hoe groot zijn populatie werkelijk is, heeft de wetenschap tot nu toe niet kunnen vaststellen.

De Groenlandse haai is het langstlevende gewervelde dier op aarde. Onderzoek gepubliceerd in Science in 2016 door een team van de Universiteit van Kopenhagen toonde via koolstof-14-datering van ooglenzen aan dat exemplaren van meer dan vijf meter gemakkelijk 400 jaar oud kunnen zijn, met een berekend maximum van ruim 500 jaar. Een haai die nu in de Noord-Atlantische Oceaan rondcirkelt, is mogelijk al levend geweest vóór de Gouden Eeuw van Nederland.

De sleutel tot die leeftijd is de extreem trage stofwisseling in ijskoud water. De Groenlandse haai zwemt gemiddeld maar 1,2 kilometer per uur, minder dan een wandelend mens, en groeit slechts één centimeter per jaar. Vrouwtjes worden pas geslachtsrijp als ze zo'n 150 jaar oud zijn. In de maag van gevangen exemplaren zijn resten gevonden van zeehonden, rendieren en zelfs een ijsbeer. Hoe een dier dat amper sneller gaat dan een schildpad zulke prooien bemachtigt, is nog altijd een raadsel.

Hij heeft helderblauw ogen, wat ongewoon is voor een haai die vrijwel altijd in het donker leeft. Zijn vlees is giftig voor mensen door een hoge concentratie trimethylamine, maar op IJsland wordt het na maandenlang fermenteren en drogen gegeten als delicatesse onder de naam hákarl. De IUCN classificeert hem als gevoelig.

De beluga steur, niet te verwarren met de belugawalvis, is de zwaarste beenvis die regelmatig in zoetwater wordt aangetroffen en een van de weinige soorten op deze lijst die zijn leven pendelt tussen zout en zoet water. Hij groeit zijn hele leven door zonder te stoppen, en historisch betrouwbaar gedocumenteerde exemplaren kwamen boven de zeven meter uit. In Russische archieven uit de negentiende eeuw zijn meetprotocollen bewaard van exemplaren die alle moderne records overtreffen.

De eitjes van de beluga steur zijn de basis van Beluga-kaviaar, de duurste kaviaar ter wereld. Die reputatie heeft hem nagenoeg de kop gekost: decennia van overbevissing en het afsnijden van migratieroutes door stuwdammen hebben zijn populatie zo diep teruggebracht dat de IUCN hem als kritiek bedreigd classificeert. In de Kaspische Zee, zijn voornaamste leefgebied, zijn de aantallen in de afgelopen honderd jaar met meer dan negentig procent gedaald.

Hij is een anadrome vis: hij leeft in zee maar zwemt stroomopwaarts in rivieren om te paaien, net als zalm maar op een schaal die alle proporties te boven gaat. Volwassen dieren kunnen decennia oud worden voordat ze voor het eerst gaan paaien. Inmiddels wordt hij op beperkte schaal gekweekt in aquacultuurboerderijen, maar in het wild vertegenwoordigt elke levende beluga steur een fragment van een bijna verdwenen wereld.

De gewone maanvis ziet eruit alsof iemand de achterkant van een vis is vergeten. Hij heeft geen echte staartvin, beweegt op zijn grote rug- en buikvin als vleugels, en is van voor- naar achteraanzicht vrijwel cirkelvormig. Lange tijd gold hij als de zwaarste beenvis ter wereld, maar genetisch onderzoek in 2017 en 2018 wees uit dat veel van de grootste gevangen exemplaren in werkelijkheid Mola alexandrini waren, een verwante soort die decennia door musea en wetenschappers was verward met Mola mola.

Maar in de oceaan imponeer hij dagelijks op zijn eigen manier. Hij duikt tientallen meters diep om kwallen, siphonoforen en kleine visjes te eten, en drijft daarna op zijn zij aan het oppervlak om op te warmen in de zon. Die gewoonte gaf hem de Engelse naam sunfish. Een volwassen exemplaar kan in één dag meer dan zestien kilometer afleggen met zijn schommelende zwemstijl, en duikt daarbij tot diepten van bijna 200 meter.

Zijn voortplanting is buitenproportioneel: één vrouwtje kan in één broeisel tot 300 miljoen eitjes produceren, het meest van alle gewervelde dieren op aarde, aldus internationaal vergelijkend zoölogisch onderzoek. De larven die daaruit komen zijn minder dan zes millimeter groot. Hoe de overgang van die minuscule larfjes naar een dier van honderden kilo's precies verloopt, is wetenschappelijk nog niet volledig in kaart gebracht.

Op 9 december 2021 trok een zeebioloog van het Azoriaanse strandings-netwerk het karkas van een enorme vis aan boord. Hij vermoedde al dat het bijzonder was, maar de definitieve weging via een kraanweegschaal bevestigde het: 2.744 kilogram. Dat is zo zwaar als een witte neushoorn, en het maakt dit exemplaar officieel de zwaarste beenvis ooit geregistreerd, een record bevestigd door Guinness World Records in 2022 na publicatie in het Journal of Fish Biology.

De zuidelijke maanvis onderscheidt zich van zijn verwant Mola mola door een prominente bult op het hoofd die groeit naarmate het dier ouder wordt. Toch werden de twee soorten decennialang door wetenschappers en museumcollecties door elkaar gehaald. Onderzoek van de Universiteit van Hiroshima, de Universiteit van Tokio en Murdoch University maakte in 2017 en 2018 definitief een einde aan de taxonomische verwarring.

Naar zijn exacte leefstijl is nog veel onbekend. Hij begint zijn leven als een larve van amper zes millimeter en verduizendvoudigt zijn gewicht op weg naar volwassenheid. De Azoren en Bali zijn bekende hotspots voor waarnemingen, waarbij duikers de dieren soms van heel dichtbij te zien krijgen. Het recordexemplaar was naar schatting een vrouwtje van minstens twintig jaar oud.

De reuzenmantarog is de grootste rog ter wereld en ziet eruit als een vleugel die tot leven is gekomen. Zijn pectorale vinnen strekken zich aan weerszijden uit tot een totale schijfbreedte van soms meer dan negen meter, en hij zweeft daarmee door de oceaan op een manier die eerder aan vliegen dan aan zwemmen doet denken. Op zijn kop heeft hij twee inklapbare vinflappen waarmee hij water met plankton naar zijn bek stuurt.

Van alle koudbloedige vissen heeft de reuzenmantarog de grootste verhouding tussen hersengewicht en lichaamsgewicht. Onderzoek suggereert dat zijn leervermogen vergelijkbaar is met dat van dolfijnen en primaten. Ze herkennen soortgenoten, spelen, en verzamelen zich op vaste schoonmaakstations bij koraalriffen. Soms springen ze meer dan twee meter uit het water. Hoe ze communiceren is nog grotendeels onbekend.

De IUCN classificeert de soort als bedreigd. De voornaamste oorzaak is de vraag naar hun kieuwplaten op Aziatische markten, waar die worden gebruikt in traditionele geneesmiddelen. De soort krijgt maar één jong per keer, heeft decennia nodig om een stabiele populatie op te bouwen, en is daarmee bijzonder kwetsbaar voor aanhoudende visserijdruk. Beschermde zeereservaten rond schiereilanden als Komodo en de Galápagos bieden tijdelijk soelaas.

De tijgerhaai dankt zijn naam aan de donkere, verticale strepen langs zijn flanken die bij jonge dieren duidelijk zichtbaar zijn en bij volwassen exemplaren vervagen tot vage vlekken. Als enige vertegenwoordiger van het geslacht Galeocerdo is hij een solitaire, nachtelijke jager die bijna alles eet: van schildpadden en zeevogels tot banden en kentekenplaten, aangetroffen in de maag van gevangen exemplaren. Die eetgewoontes hebben hem de bijnaam 'vuilnisemmer van de zee' opgeleverd.

In lengte overtreft hij de witte haai (vrouwtjes halen soms 7,5 meter), maar de witte haai is gemiddeld zwaarder gebouwd. Het maximale gewicht van de tijgerhaai, ruim 3.000 kilogram, is gebaseerd op exemplaren die niet officieel zijn gewogen, maar door de IUCN als aannemelijk worden beschouwd op basis van hun afmetingen. Na de witte haai staat hij op de tweede plaats in het aantal geregistreerde aanvallen op mensen.

Vrouwtjes zijn ovovivipaar: de jongen komen al uit het ei voordat ze de moeder verlaten, soms tientallen per keer. De IUCN classificeert de tijgerhaai als bijna bedreigd. Overbevissing voor zijn vinnen en vlees, gecombineerd met de langzame voortplanting kenmerkend voor haaien in het algemeen, zet zijn populaties in vrijwel alle oceanen onder druk.

De grote witte haai is de grootste roofvis op aarde en de meest gevreesde vis die er bestaat, mede dankzij de film Jaws van Steven Spielberg uit 1975. Maar die film schetste een vertekend beeld: grote witte haaien jagen weinig op mensen, en als ze bijten is het bijna altijd een exploratieve knauw na een proefneming die ze al snel laten varen. Hun voorkeursprooien zijn zeehonden, zeeleeuwen, grote vis en inktvissen.

Vrouwtjes zijn beduidend groter dan mannetjes, en de zeven meter die als maximum geldt is uitsluitend voor vrouwtjes bereikt. Het zwaarste bevestigde exemplaar woog 3.324 kilogram. Via radiokoolstofdatering van ooglenzen hebben wetenschappers kunnen aantonen dat grote witte haaien tot meer dan 70 jaar oud kunnen worden, wat lang zwaar onderschat is geweest. Die relatief hoge levensduur maakt de soort kwetsbaar voor overbevissing; de IUCN classificeert hem als kwetsbaar.

Een kenmerkend detail is de countershading: de buikzijde is wit, de rugzijde donkergrijs. Van onderen gezien valt de haai nauwelijks op tegen het lichte oppervlak, van bovenaf nauwelijks op tegen de donkere oceaanbodem. Dezelfde camouflageprincipe werd toegepast op jachtvliegtuigen in de Tweede Wereldoorlog.

De reuzenhaai is de op-één-na-grootste vis ter wereld en overtreft de witte haai in zowel lengte als gewicht, maar hij is zo inoffensief als een koe in de wei. Hij zwemt met zijn enorme bek open door het water en filtert daarmee per uur tot 2.000 ton zeewater, waarbij hij kleine kreeftjes, krill en vislarven opvangt met kieuwfilters. Dat werkt alleen in waterlagen met voldoende plankton, en de reuzenhaai trekt ver om de juiste omstandigheden te vinden.

Lange tijd was onduidelijk wat reuzenhaaien deden als het plankton schaars werd in de winter. Sommige onderzoekers dachten dat ze aan de oceaanbodem gingen liggen in een soort slaapstand. Satelliettelemetrie heeft inmiddels aangetoond dat ze dat niet doen: ze migreren naar diepere wateren of naar het zuidelijk halfrond, en trekken soms de evenaar over. In de Noord-Atlantische Oceaan zijn ze in de zomermaanden zichtbaar langs de kusten van Groot-Brittannië, Ierland en Noorwegen, soms in kleine groepjes.

De IUCN heeft de reuzenhaai als bedreigd geclassificeerd. Hij was eeuwenlang een doelwit voor de visserij vanwege zijn levertraan en zijn vlees. De commerciële jacht is in de meeste landen gestopt, maar populaties herstellen traag door de langzame voortplanting: vrouwtjes zijn pas na jaren geslachtsrijp en dragen hun jongen vermoedelijk twee tot drie jaar.

De walvishaai is de grootste vis ter wereld en het grootste levende dier dat geen zoogdier is. Met een maximaal bevestigd gewicht van 21,5 ton, gemeten aan een exemplaar gevangen in 1949 voor de kust van Pakistan, overtreft hij alle andere vissen op aanzienlijke afstand. Toch eet hij alleen plankton, kleine visjes en krilachtige organismen, die hij door zijn kieuwspleten uit het water filtert. Hij kan per uur ruim 6.000 liter water verwerken en per dag tot een ton voedsel binnenkrijgen.

Elke walvishaai heeft een uniek patroon van witte vlekjes en lijnen op zijn rugzijde, vergelijkbaar met een vingerafdruk. Wetenschappers van het Whale Shark Research Project gebruiken dit patroon voor individuele identificatie via foto's die duikers wereldwijd inzenden, wat een database van duizenden bekende individuen heeft opgeleverd. In de wateren voor het Mexicaanse Yucatán en de Australische Ningaloo Reef verzamelen soms honderden exemplaren zich tegelijk, wat een van de meest spectaculaire dierbijeenkomsten op aarde is.

De IUCN classificeert hem als bedreigd. Het probleem is zijn trage voortplantingsritme: de walvishaai bereikt pas rond zijn dertigste jaar geslachtsrijpheid. Bijvangst, aanvaringen met schepen en gerichte jacht in delen van Azië voor zijn vlees en vinnen brengen de populatie schade toe op een tempo dat herstel bemoeilijkt. Vrouwtjes blijken gemiddeld vijf meter langer dan mannetjes, wat ze de grootste levende vis maakt, aldus onderzoek van het Australian Institute of Marine Science.